ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ
ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ
ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Θ. ΠΕΤΣΙΟΣ
ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ
ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Κωδικὸς Ἐγγραφῆς:
  2160
Ὀνοματεπώνυμο:
  Spencer, Herbert
Ἔτος Γέννησης:
  1820
Ἔτος Θανάτου:
  1903
Τόπος Καταγωγῆς:
  Ντέρμπυ. Ἀγγλία
Τόπος Δράσης:
  Ἀγγλία
Καθίδρυμα:
 
Βιογραφία - Ἐργογραφία:
 

O SPENCER συνυφαίνει στὸ ἔργο του τὶς ἀρχὲς τοῦ Ριζοσπαστικοῦ Φιλελευθερισμοῦ μὲ τὶς παραδοχὲς τοῦ Γερμανικοῦ Ρομαντισμοῦ καὶ τὰ πορίσματα τῶν Φυσικῶν Ἐπιστημῶν τῆς ἐποχῆς του, οἱ ὁποῖες διέπονταν ἀπὸ ἕνα θετικιστικὸ πνεῦμα. Σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγγλο στοχαστῆ ὅ,τι γνωρίζουμε συνιστᾶ ἐπιφαινόμενο ἀρχέγονων σχέσεων ποὺ συγκεφαλαιώνονται σὲ μία ἄγνωστη, ἄπειρη, αἰώνια καὶ ἀπροσπέλαστη ἀπὸ τὸ ἀνθρώπινο λογικὸ ἀρχή. Ἡ θεμελιώδης ἀποστολὴ τῆς φιλοσοφίας ἔγκειται στὴν διακρίβωση τῶν σχέσεων ποὺ διέπουν τὶς γενικὲς ἀλήθειες ποὺ προσδιορίζει μὲ τὴν ἔρευνά της ἡ Ἐπιστήμη καὶ οἱ ἐπιμέρους κλάδοι της.

Η ΥΠΕΡΤΑΤΗ ΑΛΗΘΕΙΑ, στὴν ὁποία ἑδράζονται οἱ Ἐπιστῆμες καὶ ἡ Φιλοσοφία εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς «ἀφθαρσίας τῆς δύναμης», ἀπὸ τὴν ὁποία συνάγεται ὁ «νόμος τῆς ἐξελίξεως» (evolution). Ἡ «ἀρχὴ τῆς διατήρησης τῆς ὕλης καὶ τῆς δύναμης» διαμορφώνει τὸ πλαίσιο τῆς ἐξέλιξης, ἡ ὁποία εἶναι διττὴ καὶ διαπιστώνεται σὲ πολλαπλὰ πεδία: Κατὰ πρῶτον λαμβάνει χώρα ἡ πορεία ἀπὸ τὸ ὁμογενὲς καὶ τὸ ἀκαθόριστο πρὸς τὸ ἑτερογενὲς καὶ τὴν πολλαπλότητα, ποὺ πραγματοποιοῦνται μὲ τὴν «ὁλοκλήρωση» (intergration) τῆς ὕλης καὶ τὴ «διάχυση» (dessipation) τῆς δύναμης. Ἡ ἀρχὴ τῆς ἀφθαρσίας τῆς δύναμης συνιστᾶ τὴν προϋπόθεση τῆς ἰσόρροπης καὶ ἐναρμόνιας περιόδου τῆς ἐξέλιξης, τὴν ὁποία διαδέχεται ἡ φάση τῆς «ἀποσύνθεσης» (desintegration) καὶ τῆς «διάλυσης» (dissolution), καὶ τῆς ἐπιγενόμενης πορείας ἀπὸ τὴν ποικιλία καὶ τὴν ἑτερογένεια στὸ ὁμογενὲς καὶ τὸ ἀκαθόριστον, ποὺ ὀφείλεται στὴν «ἀπορρόφηση» (absorption) τῆς δύναμης: «Ἡ ἐξέλιξη», ὅπως γράφει ὁ Spencer, «εἶναι ὁλοκλήρωση (intergration) ὕλης, ποὺ συνοδεύεται ἀπὸ διανομὴ κίνησης, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ὕλη μεταβαίνει ἀπὸ τὴν ἀδιόριστη καὶ ἀσύνθετη ὁμοιογένεια στὴν καθορισμένη καὶ συνεχῆ ἑτερογένεια, καὶ σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ συγκρατούμενη κίνηση ὑφίσταται παράλληλη μεταμόρφωση».

ΑΥΤΗ Η ΑΕΝΑΗ πορεία «σύνθεσης» καὶ «διάλυσης», μὲ ἄξονα τὴ σταθερὴ διανομὴ ὕλης καὶ δύναμης συνιστᾶ τὸ φαινόμενο τῆς ἐξέλιξης, ποὺ ἡ ἐπιστημονικὴ ἔρευνα εἶναι δυνατόν, χωρὶς προσφυγὴ στὴν ἐπικουρία τῆς Μεταφυσικῆς, νὰ ἀποκρυπτογραφήσει. Ὀ Spencer ἀναγνωρίζει ὅτι ὁ ἄνθρωπος περιορίζεται στὰ φαινόμενα καὶ δὲν ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ προσπελάσει τὸ «Εἶναι» τῶν πραγμάτων, ὑπενθυμίζοντας, ἀπὸ μία ἄλλη ὀπτικὴ τὶς ἀπόψεις τοῦ Immanuel Kant γιὰ τὸ «καθ' αὐτὸ ὄν». Ὁ Spencer, ὁ ὁποῖος χαρακτηρίσθηκε ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς βασικοὺς ἐκπροσώπους τοῦ «κοινωνικοῦ δαρβινισμοῦ» θεωρήθηκε ὡς ἕνας ἐκ τῶν ἱδρυτῶν τῆς Κοινωνιολογίας καὶ πιὸ συγκεκριμένα τῆς ὀργανικοβιολογικῆς Σχολῆς, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ κοινωνία ὡς ὀργανισμὸς διέπεται ἀπὸ ἀνάλογες μὲ τοὺς φυσικοὺς ὀργανισμοὺς «κανονικότητες». Ὅπως τὰ ἐνόργανα σώματα ἀναπτύσσονται ἀπὸ μία πρωταρχικῶς ἀδιαφοροποίητη ἑνότητα καὶ ἐξελίσσονται προοδευτικῶς, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ὁδηγοῦνται στὴ «διαφοροποίηση» (differenciation) τῶν ὀργάνων τους καὶ τῶν λειτουργιῶν τους, μὲ ἀνάλογο τρόπο καὶ ἡ ἀδιαφοροποίητη πρωτόγονη κοινωνία ἐξελίσσεται καὶ ἐξειδικεύεται ὅσον ἀφορᾶ τὶς λειτουργίες τῶν ἐπιμέρους μελῶν (Ἐπαγγέλματα, Θεσμοί).

ΚΟΙΝΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ τῶν ἀτομικῶν βιολογικῶν παρουσιῶν (καὶ ὁμαδώσεων) καὶ τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων (συνόλων) ἀποτελοῦν ἡ ἀλληλεξάρτηση καὶ ἡ ἀλληλεγγύη, ποὺ ἐπιτρέπουν τὴ συνέχεια τῆς ὕπαρξής τους, ἡ ὁποία ἀναιρεῖται μὲ τὴ διάλυση τῶν ἐπιμέρους κυττάρων ἤ, ἀντιστοίχως, τῶν ἀτόμων. Ὁ ἀγώνας τῆς ὑπερίσχυσης καὶ κατίσχυσης τῶν «Εἰδῶν» ποὺ διαθέτουν μεγαλύτερη προσαρμοστικὴ ἱκανότητα συνιστᾶ σύμφυτο γνώρισμα τῆς «Προόδου» καὶ εἶναι ὅπως εἶναι γνωστὸ ὁ Spencer δημοσίευσε τὶς ἀπόψεις του πρὶν ἀπὸ τὸν Charles Darwin (1809- 1882), τοῦ ὁποίου τὸ ἔργο, Ἡ Καταγωγὴ τῶν Εἰδῶν δημοσιεύθηκε ἀργότερα (1859). Ὁ Spencer υἱοθέτησε τὴ διδασκαλία τοῦ Δαρβίνου γιὰ τὴ «φυσικὴ ἐπιλογή», τὴν ὁποία συνδύασε, ἀναφορικὰ μὲ τὴν ἑρμηνεία τοῦ κοινωνικοῦ γίγνεσθαι, μὲ τὴ σημασία ποὺ διαδραματίζουν τὰ ἐπίκτητα χαρακτηριστικὰ καὶ οἱ περιβαλλοντικὲς συνθῆκες. Ὁ «μηχανικὸς ἐξελικτικισμός» του ὀφείλει ἀρκετὰ στοιχεῖα στὸν «βιολογικὸ ἐξελικτικισμὸ» τοῦ Γάλλου φυσιοδίφη Jean Lamarck (1744-1829) γιὰ τὴν κληρονομικὴ μεταβίβαση τῶν ἐπίκτητων χαρακτηριστικῶν τῶν ζώων καὶ τὸν ρόλο τοῦ περιβάλλοντος στὴν ἐξέλιξη τῶν Εἰδῶν. Ὁ «νόμος τῆς ἐξέλιξης» ἰσχύει, σύμφωνα μὲ τὸν Spencer, τόσο στὸν μικρόκοσμο (ἄνθρωπος, ζῶα) ὅσο καὶ στὸ μεγάκοσμο (Σύμπαν), ἀφοῦ τὰ πάντα φαίνεται νὰ ἀκολουθοῦν μία ἀσυνείδητη πορεία ἀπὸ τὶς ἀτελεῖς καὶ ἁπλὲς πρὸς ἀνώτερες καὶ σύνθετες μορφὲς ζωῆς. Ὁ «κοινωνικὸς δαρβινισμὸς» τοῦ Spencer ἐπικρίθηκε ἔντονα ἀπὸ τοὺς μεταγενέστερους.

Η ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ τοῦ Spencer στὰ πορίσματα τῶν Ἐπιστημῶν καὶ ἡ πεποίθησή του γιὰ τὴ συνεχῆ πρόοδο τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, αἰσιοδοξία τὴν ὁποία συμμερίζεται μὲ τοὺς ὀπαδοὺς τοῦ Ὡφελιμισμοῦ, συνυφαίνεται στὸ ἔργο του μὲ ἕναν αὐστηρὸ ἠθικισμό, ὁ ὁποῖος ἴσως εἶναι ἀπότοκος τοῦ εὐσεβισμοῦ τῆς θρησκευτικῆς του διαπαιδαγώγησης. Μὲ ἔμφαση ὑπογραμμίζει τὴ σημασία τῆς Ἀγωγῆς στὴν ἠθικοποίηση τοῦ ἀτόμου καὶ τονίζει τὴν ἀνάγκη νὰ συστοιχίζεται ἡ Ἐκπαίδευση μὲ τὴ φυσικὴ ἐξέλιξη τῆς παιδικῆς καὶ τῆς ἐφηβικῆς σκέψης. Σκοπὸς τῆς Ἀγωγῆς εἶναι νὰ καλλιεργηθεῖ πρωτίστως ἡ ἔφεση πρὸς τὴ μάθηση καὶ ὄχι ἡ ἀπόκτηση γνώσεων καὶ νὰ ἀναπτυχθοῦν οἱ φυσικὲς πνευματικές, ἠθικὲς καὶ σωματικὲς δεξιότητες τοῦ νεαροῦ ἀτόμου. Ἡ ἠθικοποίηση τοῦ νέου συντελεῖται, ὅταν ἡ Ἀγωγὴ ἐπιτυγχάνει νὰ ἀναδείξει τὶς φυσικές του ἱκανότητες καὶ νὰ τὶς συναρμόσει μὲ τὶς κανονικότητες τῆς κοινωνικῆς ζωῆς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Ἀργυροπούλου, Ρωξάνη, «Σπένσερ (Spencer)», Παγκόσμιο Βιογραφικὸ Λεξικὸ (Ἐκπαιδευτικὴ Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια), Ἀθήνα, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, 1991, σσ. 356-357.

Γεωργούλης, Κωνσταντῖνος Δ. , «Σπένσερ, Ἑρβέρτος», Θρησκευτικὴ καὶ Ἠθικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια, Τόμος 11, Ἀθήνα, 1967, σσ. 373-374.

Παπακωνσταντίνου, Θ. , «Σπένσερ ( Spencer) Ἑρβέρτος », Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια (ἐκδότης: Π. Δρανδάκης), Τόμος 22, Ἀθήνα, χ.χ., σσ. 220-222, ὅπου καὶ ἡ παλαιότερη ξενόγλωση βιβλιογραφία.

Παπαλεξάνδρου, Κ. Θ., Συνοπτικὴ Ἱστορία τῆς Φιλοσοφίας. Δ΄ Ἔκδοσις ἀναθεωρημένη καὶ συμπληρωμένη. Ἀθήνα, 1970, σσ. 170-173.

 
Φιλοσοφικὲς Ἀπόψεις - Συμβολή:
 

Ο ΑΓΓΛΟΣ ΦΥΣΙΟΚΡΑΤΗΣ φιλόσοφος καὶ θετικιστὴς κοινωνιολόγος Herbert Spencer γεννήθηκε στὸ Ντέρμπυ τῆς Ἀγγλίας τὴν 27η Ἀπριλίου 1820 ἀπὸ οἰκογένεια διδασκάλων ποὺ ἀνήκαν στὴν Ἐκκλησία τῶν Μεθοδιστῶν, ἡ ὁποία ἱδρύθηκε στὴν Ἀγγλία στὶς ἀρχὲς τοῦ 18ου αἰώνα. Ἡ οἰκογένειά του ἐμφοροῦνταν ἀπὸ τὶς ἰδέες τοῦ ριζοσπαστικοῦ φιλελευθερισμοῦ καὶ ὁ Spencer μετὰ τὴν ὁλοκλήρωση τῶν βασικῶν σπουδῶν δὲν ἐνδιαφέρθηκε νὰ ἀποκτήσει πανεπιστημιακὴ μόρφωση, ἀλλὰ ἐπιδόθηκε μόνος του στὴ μελέτη τῆς φυσικῆς καὶ τῶν μαθηματικῶν. Ἐργάσθηκε ἀρχικὰ ὡς μηχανικὸς στὸ σιδηροδρομικὸ δίκτυο Λονδίνου - Μπίρμπιχαμ καὶ δημοσίευσε τὶς μελέτες του στὴ μηχανικὴ στὴν Ἐφημερίδα τῶν πολιτικῶν ἀρχιτεκτόνων καὶ μηχανικῶν, ἐνῶ στὴ συνέχεια προσελήφθη ὡς δημοσιογράφος στὸ The Economist. Ἡ οἰκονομικὴ ἄνεση τὴν ὁποία τοῦ διασφάλισε ἡ κληρονομιὰ ἑνὸς συγγενῆ του ἐπέτρεψε στὸν Spencer νὰ ἐπιδοθεῖ στὴ μελέτη καὶ τὴν συγγραφικὴ δραστηριότητα, ἡ ὁποία εἶναι ἰδιαίτερα πλούσια. Ὁ Spencer, ὁ ὁποῖος παρέμεινε ἄγαμος, ἦταν ἄνθρωπος ποὺ ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἐλευθεροφροσύνη του, διέθετε ἰσχυρὸ ἠθικὸ χαρακτῆρα καὶ διατηροῦσε σχέσεις μὲ διάφορους στοχαστὲς ἀνάμεσα στοὺς ὁποίους συγκαταλέγονταν ὁ Ἰρλανδὸς φυσικὸς John Tyndall (1820-1893), καὶ ὁ John Stuart Mill (1806-1873). Ἕνα χρόνο μετὰ τὸν θάνατό του δημοσιεύθηκε ἡ Αὐτοβιογραφία του (Autobiography, 1904).

Βασικὰ Ἔργα:

* * Στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα ἔχουν μεταφρασθεῖ:

Α. Προεισαγωγὴ εἰς τὴν Κοινωνικὴν Ἐπιστήμην. Μετάφρ., Φίλιππος Α. Πάλης, Ἀθήνησι, 1877 (βλ. τὸ οἰκεῖο λῆμμα).

Β. Ἡ Ἀγωγή - πνευματική, ἠθικὴ καὶ σωματική. Μετάφρ., Δ. καὶ Π. Α. Λάσκαρις, Ἀθήνησι, 1910.

1. Social statics, or the condition essential to human happiness specified and the first of them developed, 1850.

[Στὸ ἔργο Κοινωνικὴ Στατικὴ παρουσιάζονται σὲ ἀδρὲς γραμμὲς οἱ θεμελιώδεις ἰδέες ποὺ διατυπώνει ὁ Spencer στὰ ἑπόμενα κείμενά του. Υἱοθετεῖ τὶς ὠφελιμιστικὲς ἀπόψεις τοῦ Jeremy Bentham (1748- 1832), πρεσβεύει τὴν αὐτονομία τοῦ ἀτόμου καὶ τὴν ἐλαχιστοποίηση τῆς κρατικῆς παρέμβασης στὴν κοινωνική - πολιτικὴ ζωή].

2. A new theory of population ( : Μιὰ νέα θεωρία γιὰ τὸν πληθυσμό), 1852.

3. The development Hypothesis (: Ἡ ὑπόθεση τῆς ἀνάπτυξης), 1852.

4. Manners and fashion (: Τρόποι καὶ συρμός), 1854.

5. The genesis of science (: Ἡ γένεση τῆς Ἐπιστήμης), 1854.

6. Progress: its law and cause (: Πρόοδος: ὁ νόμος της καὶ ἡ αἰτία της), 1857.

[Πρόκειται γιὰ ἕνα δοκίμιο ἀναφορικὰ μὲ τοὺς νόμους ποὺ διέπουν τὴν παγκόσμια ἐξέλιξη]

7. Education physical, Intellectual and Moral (: Ἡ σωματική, ἡ πνευματικὴ καὶ ἡ ἠθικὴ Ἀγωγή), 1861.

8. The Classification of the Sciences (: Ἡ ταξινόμηση τῶν Ἐπιστημῶν), 1864

9. Recent Discussion in Science, Philosophy and Morals (: Πρόσφατες συζητήσεις γιὰ τὴν Ἐπιστήμη, τὴ Φιλοσοφία καὶ τὴν Ἠθική), 1871.

10. The Study of Sociology (: Ἡ μελέτη τῆς Κοινωνιολογίας), 1874.

11. The Moral of Trade (: Ἡ ἠθικὴ τοῦ Ἐμπορίου), 1874.

12. The Man versus the State (: Ὁ ἄνθρωπος ἐναντίον τοῦ Κράτους), 1884.

13. A system of synthetic philosophy (: Σύστημα συνθετικῆς φιλοσοφίας), 1862-1896.

[Πρόκειται γιὰ τὸ βασικὸ ἔργο τοῦ Spencer, τὸ ὁποῖο συνέγραφε ἐπὶ 36 χρόνια καὶ ἀποτελεῖται ἀπὸ ἐννέα (9) Τόμους: α) First Principles (: Πρῶτες Ἀρχές), 1862˙ β) The Principles of Biology (: Ἀρχὲς τῆς Βιολογίας, 2 Τόμοι), 1864˙ γ)The Principles of Psychology (: Ἀρχὲς τῆς Ψυχολογίας), 1855˙ The Principles of Sociology (: Ἀρχὲς τῆς Κοινωνιολογίας, 3 Τόμοι), 1876-1882˙ The Principle of Ethics (: Ἀρχὲς τῆς Ἠθικῆς, 2 Τόμοι), 1879-1893.

14. Autobiography (: Αὐτοβιογραφία), 1904.

15. Descriptive Sociology (: Περιγραφικὴ Κοινωνιολογία), 1934.
[Ὁ Spencer ἄρχισε νὰ συγγράφει τὸ ἔργο αὐτό , τὸ ὁποῖο ὁλοκληρώθηκε μὲ κληροδότημά του τὸ 1934, τὸ 1873]